N?bhftIB gq’rokwK ftu tX ojh fjz;k s/ nPbhbsk ;pzXh w?A gfjbK th eJh tko fby u[Zek jK. j[D fJ; dk fJe tZyok gfjb{ ;kjwD/ nkfJnk j?. gfjbK sK nfij/ gq’rokwK iK fdqPk dk doPe^wBk *s/ g?D tkbk gqGkt jh t/fynk iKdk ;h ns/ T[;/ nB[gks nB[;ko T[; B{z nPbhb gq’rokw dk doik fdZsk iKdk ;h.

        n;hA t/yd/ jK fe fJPfsjko fe;/ th u?Bb dh ohVQ dh jZvh pD rJ/ B/. nkwdB d[ZrDh fsZrDh eoB bJh j’o^j’o fJPfsnko ukjhd/ jB. d{i/ gk;/ T[~uh ‘N?bhftIB o/fNzr’ jk;b eoB bJh th j’S/ jZEezv/ tos/ ik oj/ B/ ns/ fJjd/ ftu ;G s’A tZX ;jkok fbnk ik fojk j? nPbhbsk dk. fJPfsjkoK tkb/ nkgDh t;s B{z tX/o/ ftekT{ pDkT[D bJh th fJ;/ ftXh dh tos’A eod/ jB gqzs{ fJe^d{i/ dh fJjh nPbhbsk fJBQK d/ okj ftu ezv/ fybkoB bZrh j?. N?bhftIB gq’rokwK d/ gq;koB ftu nkofEe gZy’A wjZstg{oB G{fwek fBGkT[D tkb/ fJPfsjkoK B{z j[D gq’rokw fBowksktK dh T[~uh o/fNzr eoB dh bkb;k d/ ekoB pVk B[e;kB T[mkT[Dk g? fojk j?.

        nwohek ftu j[D/^j[D/ ehs/ rJ/ fJe nfXn?B s’A gsk uZfbnk j? fe doPeK B{z nkeofPs eoB ns/ pzBQ e/ fpmkJh oZyD ykso ;?e; s/ fjz;k dk ;jkok b?D tkb/ fBowksk, fJPfsjko d/D tkbhnK ezgBhnK Bkb pVh tXheh eo oj/ jB. T[E’A dh ;N/N :{Bhtof;Nh d/ vkH p[Pw?B B/ 324 ftneshnK dh u’D eoe/ T[BQK *s/ NhHthH gq’rokwK d/ gqGkt B{z ikBD bJh T[BQK B{z d’ N’bhnK ftu tzv fbnk. fJe N’bh B{z ;kXkoB NhHthH gq’rokw ftykJ/ rJ/ idfe d{;oh N’bh B{z nPbhb ns/ fjz;k Gog{o gq’rokw. d’tK B{z fJ; d”okB xo/b{ tos’A d/ ;wkB d/ 9^9 fJPfsjko th ftykJ/ rJ/. id gq’rokw w[Ze rJ/ sK T[; d/ fJe xzNk pknd d’tK N’bhnK B{z ftykJ/ rJ/ fJPfsjkoK ;pzXh g[ZfSnk frnk ns/ t/ot/ B’N eo bJ/ rJ/. fJjh g[ZSfrS 24 xzN/ pknd fco d[jokJh rJh. vkH p[Pw?B fJ; Bshi/ *s/ g[Zi/ fe fi; N’bh B/ ;kXkoB g’qrokw t/y/ ;B, T[BQK B{z fJPfsjko :kd ;B ns/ T[j ekjd/ pko/ ;B fJj th ikDekoh ;h gqzs{ fjz;k ns/ nPbhbsk Bkb Go/ gq’rokw t/yD tkbh N’bh B{z fJPfsjkoK pko/ pVk E’VQk :kd ;h.

        vkH p[Pw?B B/ nkgDh fog’oN ftu fejk fe gq’rokw ukj/ fdbu;g j’t/ ukj/ o[Zyk T[; ftu ftykJ/ fdqP, t/yD tkb/ B{z ;’uD bJh wip{o eo fdzd/ jB. i/eo gq’rokwK ftu fjz;e ns/ nPbhb fdqP tX/o/ j’Dr/ sK fJPfsjko ftykt/ ikD t/b/ th doPe d/ wB ftu T[jh fdqP x[zwd/ ofjzd/ jB ns/ NhHthH god/ *s/ fejVk fJPfsjko nk fojk j? fJ; tZb T[; dk fXnkB jh BjhA iKdk. Bshi/ ti’A fi; we;d bJh fJPfsjko ftykJ/ iKd/ B/ T[; dh g{osh BjhA j[zdh. fJt/A NhHthH u?Bb ns/ gq’rokw fBowksk nkgDh nkwdB tXkT[D bJh tZX s’A tZX fJPfsjko iNkT{Ad/ jB gqzs{ nkgD/ gq’rokw ftu fjz;k ns/ nPbhb fdqPK dh pj[sks ftyk e/ fJPfsjkoK Bkb ;zpzfXs ezgBhnK dk B[e;kB eod/ jB. gfjbK fJ; d/ ;wkfie s/ wkBth edoK^ehwsK tkb/ gfjb{ pko/ jh ;’funk iKdk ;h. vkH p[Pw?B B/ fjz;k s/ nPbhbsk dk N?bhftIB gq’rokwK d/ gq;zr ftu BtK gZy T[ikro ehsk j?.

        phs/ eJh toQ/ NhHthH gq’rokwK bJh pV/ T[Eb^g[Eb tkb/ oj/ B/. T[Eb^g[Eb ns/ w[ekpb/ dh d”V ftu s/Ih nkT[D Bkb fiZE/ e[M gq’rokwK d/ fwnko ftu ;[Xko j’fJnk T[E/ p/fMie ns/ fBo;ze’u nPbhbsk dk th ;jkok fbnk frnk. fJ; ;G B{z t/yfdnK e[M toQ/ gfjbK fdZbh jkJhe’oN B/ ;Nko ns/ Ih NhHthH B{z B’fN; ikoh ehs/ ;h. d’ iZi ;kfjpkB *s/ nkXkfos vthIB p?Au B/ fJBQK u?BbK dh fyukJh eofdnK itkp^sbph ehsh ;h. Gkosh ;zuko ;kXBK, ftP/P eo N?bhftIB *s/ tX ojh nPbhbsk d/ Bkekoksfwe gfjb{nK B{z t/yfdnK jkJhe’oN dk fJj c?;bk pvk ekoro s/ ;okj[D:’r ;h, fi; d/ d{oo;h f;ZN/ fBebD dh ;zGktBk BIo nkJh ;h ns/ fJt/A bZrk ;h fe w[Zy u?BbK ;Nko ns/ Ih dh itkp^sbph Bkb j’oBK B{z PkfJd nkg/ ;pe nk ikt/rk. gqzs{ nfijk e[M th BjhA j’fJnk ;G T[t/A fet/A ikoh fojk.

        fiE’A sZe fJPfsjkopkIh ns/ nPbhbsk dk ;pzX j?, ;ko/ fB:w ekB{zB fSZe/ Nzr e/ fsnko j’ oj/ jB ns/ ;G fB:w ekB{zB fSZe/ Nzr e/ jh gq;kfos ehs/ ik oj/ jB. 1987 ftu 33 ;fcnK dh fJe fog’oN ;z;d ftu g/P ehsh rJh ;h, fi; ftu nPbhb g/Pekoh ns/ T[gG’rsk fpZb dhnK 1986 dhnK e[M wZdK th Pkfwb ehshnK rJhnK ;B. pZfunK Bkb ;zpzfXs fJPfsjkoK pko/ ft;Eko ftu rZb ehsh rJh, fi; dk ;ko^sZs fJj ;h^e’Jh th ftfrnkgB fi; s’A pZu/ rbs sohe/ Bkb gqGkfts j’D, gq;koB bJh ;theko BjhA ehsk ikt/rk. nfij/ fJPfsjko i’ pZfunK ftu fJ; soQK dk ftPtk; g?dk eoB fe fe;/ uhI dh tos’A Bk eoB *s/ T[j d{i/ pZfunK Bkb’A xNhnk ofjDr/ iK tos’A Bk eoB *s/ T[BQK dk nBkdo j’t/rk sK T[j th gq;koB:’r BjhA ;wM/ ikDr/. fJ;sohnK ;pzXh fJ; ftu doi ;h fe nfijk e’Jh th ftfrnkgB iK gq’rokw ;theko BjhA ehsk ikt/rk i’ n”os dh wkD^wfonkdk B{z B[e;kB gj[zukT[Adk j’t/ iK nfijh g/Pekoh fi; Bkb T[; d/ r[DK gZy’A T{D/ j’D iK ;wki s/ gfotko ftu nXhB j’D dk nfj;k; j[zdk j’t/. fJj th jdkfJs ehsh rJh fe n”os B{z fJ; Yzr Bkb g/P ehsk ikt/ fi; Bkb T[; dh P’Gk tX/ ns/ ;wkfie edoK^ehwsK dh T[bzxDk Bk j’t/. fJt/A ekB{zB ftu nPbhbsk o’eD bJh ftt;Ek j?. ;w/A dhnK ;oekoK ns/ nfXekohnK B/ ;ko/ gZyK s’A fJ; d/ gqpzX ehs/ B/ gqzs{ nc;’; fe fJj ;G ekoiK sZe ;hws j?. nwbh s”o *s/ e[M th bkr{ eoB ;w/A n;hA fEVe iKd/ jK. ;ysh ns/ nB[Pk;B s’A vod/ jK gqozs{ nDrfjbh, bkgqtkjh ns/ fB:w ekB{zB B{z fSZe/ NzrD d/ Bshi/ eh fBebDr/, fJ; s’A BjhA vod/ jK.

        n;hA fBZs T[~u^nfXekohnK ns/ ;zpzfXs wzsohnK d/ fpnkB ;[Dd/ jK. T[j u?Bb nfXekohnK ns/ fBowksktK B{z fgnko ns/ ;ysh d’tK sohfenK Bkb efjzd/ B/ gqzs{ goBkbk T[E/ dk T[E/ j?. T[E/ jh BjhA pbfe ;fEsh fdB’^fdB j’o BkI[e, j’o ft;c’Ne j[zdh ik ojh j?. fJ; gZy’A ;kB{z ;kfonK B{z ob e/ jzGbk wkoB dh b’V j?. ;oekoK, nfXekohnK, fBowksktK, ;wkfie, ;fGnkukoe ;zrmBK ns/ whvhnk d/ nkg;h ;fj:’r Bkb jh fJ; fdPk ftu e’Jh ;kofEe f;ZN/ ;kjwD/ nk ;ed/ B/.

g’qH e[bpho f;zx

(whvhnk nb’ue)

(d{odoPB e/Ado ibzXo d/ vkfJo?eNo vkH dbihs f;zx Bkb ftP/P w[bkeks)

        vkH dbihs f;zx B/ ibzXo d{odoPB d/ vkfJo?eNo ti’A nj[dk ;zGkfbnk j?. eJh ;kb gfjbK T[j fJE/ nf;;N?AN ;N/PB vkfJo?eNo ti’A ;/tk fBGkn u[Ze/ jB. gzikph :{Bhtof;Nh uzvhrVQ s’A n?wHJ/H ns/ ghn?uHvhH eoe/ T[j tZy^tZy ekbiK ftu gVQkT[Ad/ oj/ gqzs{ ibdh jh f;ZXh Gosh okjhA d{odoPB bJh u[D/ rJ/. ps”o ;jkfJe e/Ado fBod/Pe gfjbh fB:[esh T[BQK dh fPbKr fty/ j’Jh. fco wT{ (:{HghH), fdZbh ns/ izw{ e/AdoK fty/ skfJBks oj/. gzikp T[BQK dk nkgDk ;{pk j? ns/ ibzXo d{odoPB Gkos d/ tZv/ e/AdoK ftu frfDnk iKdk j?. fJ; bJh fJE/ nk e/ T[j y[P jB. y[P fJ; bJh th jB fe j[D T[j gzikp bJh ns/ gzikp d/ b’eK bJh e[M eo ;eDr/. g/P jB T[BQK Bkb j’Jh w[bkeks d/ e[M nzPL

• s[;hA fdZbh s’A fJE/ nkJ/ j’. T[E/ s[jkv/ e’b eh fIzw/tkoh ;h<

^ fdZbh d{odoPB dk w[Zy e/Ado j?. T[E/ tZy^tZy PkyktK bJh tZy^tZy vkfJo?eNo fB:[es jB. w?B{z gkfb;h ns/ gbkfBzr dh fIzw/tkoh ;”Agh rJh ;h. ezw ;w/NfdnK ns/ fJe vkfJo?eNoK dh ekB|oz; dk ezw fBgNkT[AfdnK ;wK bZr frnk. fJ; bJh fJE/ nkT[D ftu eJh fdB bzx rJ/.

• s[;h fJE/ gfjbK th oj/ j’ ns/ j[D ps”o vkfJo?eNo nkJ/ j’. ibzXo d{odoPB ns/ vhHvhH gzikph s’A i’ uZb fojk j?, T[jd/ pko/ eh ej’r/<

^ w?A uZb oj/ dk nfXn?B ehsk j?. gqzs{ w/oh XkoBk j? fe i’ ;h, i’ j?, fJ; Bkb’A i’ eoBk j?, T[jd/ *s/ fXnkB e/Adfos ehsk ikt/. fJe rZb ;k| j? fe ibzXo d{odoPB B/ pj[s ;ko/ y/soK ftu pj[s ezw ehsk j?. fw;kb ti’A i’ gzikph ;zrhs d[Bhnk ftu T[d:’r ti’A ;Ekfgs j’fJnk j?, fe;/ th j’o y/soh p’bh d/ ;zrhs B{z fJj wkD jk;b BjhA sK fJjd/ ftu ibzXo d{odoPB dh tZvh G{fwek j?. NhHthH vokwk nZi f|bwK d/ pokpo yVQk j?. fJ; ftu th ibzXo d{odoPB dk :’rdkB j?. e[Zb 12 y/soh GkPkJh ;?N/bkJhN u?Bb P[o{ ehs/ rJ/ ;B. T[BQK ftu’A vhHvhH gzikph jo gZy s’A T[~go j? ns/ tXhnk sohe/ Bkb ub fojk j?.

• s[;hA fJ; e/Ado bJh eh e[M eoB dh fJZSk oZyd/ j’<

^ id w?A ekbi ftu gq’c?;o ;K sK ebk; o{w w/ok dkfJok ;h. j[D dkfJok tZvk j?. fIzw/tkoh T[jh j?. wB[Zy s/ ;wki B{z fpjso pDkT[D dh. w?B{z gzikp ns/ gzikph dhnK ;wZf;nktK dh ;wM j?. b’e ibzXo d{odoPB s’A pj[s nk;K oZyd/ jB. T[BQK dhnK nk;K *s/ g{ok T[soB dh e’fPP eoKrk. NhHthH, i’ nkvhU^thvhU d/ ;[w/b dk PeshPkbh wkXhnw j?, d/ okjhA gzikp d/ ;wki, ;ZfGnkuko, GkPk, ;kfjs ns/ ihtB B{z fpjso eoB bJh tZX s’A tZX :’rdkB gkT[D dk :sB eoKrk. gzikph d/ P[ZX T[ukoB dk wkwbk j?, P[ZX fbyD dk w;bk j?. fJBQK tZb fXnkB fdZsk ikt/rk.

• ibzXo fty/ ps”o ;jkfJe e/Ado fBod/Pe s[;hA fejV/ gq’rokw fsnko ehs/ ;B<

^ w?A pj[sk ezw BjhA eo ;fenk. tX/o/ ;wK ckJhbK t/yD ftu fBeb iKdk ;h. fco th b’e ;zrhs *s/ b’e ;kIK *s/ nkXkfos fJe gq’rokw ehsk ;h, fijd/ ftu e/tb b’e X[BK tikJhnK iKdhnK ;B. nZr’A fJe^fJe X[B d/ fJfsjk;e fgS’eV dh rZb eoBh ;h, i’ BjhA j’ ;eh ;h. j[D T[; ezw B{z g{ok eoKrk. ckJhbK t/yD d/ Bkb^Bkb f;oiDksfwe ezw th eoKrk. ‘v/bh ;’g’ *u gzikph u?Bb fgZS/ ofj rJ/ jB. fJ; gk;/ fXnkB d/tKrk. Bt/A ebkekoK dh gqfsGk B{z T[ukoB bJh wkMk, wkbtk, d[nkpk gZXo *s/ b’e ;zrhs w[ekpb/ eotkJ/ ikDr/ ns/ nzfsw r/V gzikp gZXo dk j’t/rk. gzikp B{z ;wkfie, ;ZfGnkukoe s”o *s/ ;iht s/ ;tkd dk pDkT[D dh e’fPP eoKr/. gzikp dhnK y/vK, ftP/P eo jkeh bJh wkj”b pDktKr/. i’ uzrk BjhA T[; B{z SZvD, i’ uzrk j? T[; B{z ngDkT[D d/ BIohj/ s’A ezw eoKrk.

• fBZih gzikph u?BbK B{z fe; BIo s’A t/yd/ j’<

^ fBZih u?BbK Bkb ;kvk e’Jh w[ekpbk BjhA j?. T[BQK dk nkgDk J/izvk j?. ;kvk nkgDk wB’oE j?. ;kvk wB’oE fpjso wB[Zy dh f;oiDk ns/ gzikp dh ;otgZyh ftek; j?. b’eK B{z f;Zfynk, Gog{o ikDekoh d/D tkb/ ns/ fwnkoh wB’oziB tkb/ gq’rokw w[jZJhnk eoBk j?. d{odoPB ‘b’e ;/tk gq;koB’ j?. fJj gq;koB b’eK bJh j? ns/ b’eK Bkb i[fVnk j’fJnk j?.        

• gzikp tk;hnK B{z e[M efjDk ukj’r/<

^ gzikp d/ pj[s ;ko/ p[fBnkdh w;b/ jB, tksktoB, f;js^f;Zfynk ;j{bsK dh xkN, BfPnK dk tX fojk o[MkB nkfd. fJBQK gqsh gzikp tk;hnK B{z ;[u/s eoB bJh ibzXo d{odoPB :sBPhb oj/rk. gqzs{ fJjd/ bJh b’eK d/ ;fj:’r dh, ;[MktK dh b’V j?. n;hA ibzXo d{odoPB ns/ vhHvhH gzikph B{z B/fVT[A b’eK Bkb i’VBk ukj[zd/ jK. b’e ;kB{z ;[Mkn G/iD. fijV/ ;[Mkn bkr{ eoB :’r j’Dr/, Io{o ehs/ ikDr/. fJ; we;d bJh fe;/ fdB w?A ‘\s bJh P[eohnk’ gq’rokw ftu th p?mKrk sK i’ doPeK Bkb f;ZXk okpsk ekfJw ehsk ik ;e/.

g’qH e[bpho f;zx

(whvhnk nb’ue)

g’qH e[bpho f;zx

(whvhnk nb’ue)

Gkosh u’DK efwPB dhnK ;ys jdkfJsK, n?BH phH J/H (fBT{I pqkvek;fNzr n?;’;hJ/PB) d[nkok u[Ze/ ;[uko{ edwK ns/ gq?; eKT{A;b nk| fJzvhnk dhnK ;gPN rkJhv bkJhBI d/ pkti{d 2009 dhnK u’DK d”okB whvhnk dh G{fwek pVh T[bko, pVh n;zs[bB, pVh T[eikT{, pVh fJegk;V ns/ jdkfJsK dhnK XZihnK T[vkT[D tkbh pDh j’Jh j?.

phs/ e[M tfoQnK dh ekor[Ikoh *s/ BIo wkoB Bkb gsk uZb/rk fe whvhnk fe;/ B{z jZE gkT[D, fe;/ dh gZr bkj[D bZfrnK fwzN BjhA bkT[Adk. ;fNzr nkgo/PBK okjhA sK fJ;B/ jZd jh eo fdZsh. j[D whvhnk^eowh i[ZshnK trkj e/ wkoB sZe gj[zu rJ/ jB. N?bhftIB u?BbK dh Nh nko gh tXDh ukjhdh j? ns/ nypkoK dh gkme^frDsh. fJBQK dhnK wB^g;zd gkoNhnK nZr/ nkT[DhnK ukjhdhnK jB ns/ ujhs/ T[whdtko fiZsD/ ukjhd/ jB ^ fJjd/ bJh fJj ;ZG jdkfJsK, ;ZG fB:w ekB{zB ns/ gZsoekosk dhnK wo:kdktK fSZe/ NzrD bJh fsnko j’ iKd/ jB.

gq?; eKT{;b nk| fJzvhnk B/ u’D^fog’ofNzr ;zpzXh ;gPN rkJhv bkJhBI fdZshnK jB. nkw u’DK Gkosh b’eszso dh pVh wjZstg{oB eVh j?. gkoNhnK dk ;zd/P b’eK sZe gj[zukT[D ftu whvhnk dh nfjw G{fwek j? go u’D^w[fjzw dh ;jh, ;zs[bs s/ gZygks ofjs fog’ofNzr bJh whvhnk dk fIzw/tko j’Dk BjkfJs Io{oh j?. r?o^f;jswzd u’D^gquko dk fjZ;k Bk pDfdnK T[whdtko ns/ gkoNhnK d[nkok T[mkJ/ wjZstg{oB w[ZfdnK B{z fog’ofNzr dk nkXko pBkT[Dk ukjhdk j?. u’D^w[fjzw B{z B;bh ns/ iksgks d/ nkXko *s/ ubkT[Dk u’D^fB:wK nB[;ko tofis j?. fJ; bJh whvhnk B{z Xow, iks, GkJhuko/ ns/ GkPk d/ nkXko *s/ ubkJh ik ojh u’D w[fjzw s’A bKG/ ofjDk ukjhdk j?. fe;/ T[whdtko d/ ufoso ns/ ukbubD pko/ bkJ/ d’P g[DSkD eoB s’A fpBK BjhA Skg/ ik ;ed/. whvhnk fe;/ gkoNh$fe;/ T[whdtko dh u’D^w[fjzw dk fjZ;k BjhA pD ;edk. i/eo e’Jh u?Bb iK nypko nfijk eodk j? sK d{i/ T[whdtko ns/ gkoNh gqsh T[;B{z itkpd/j j’Dk gt/rk. b’e^fjZsK d/ fto’X ftu G[rsdk e’Jh th fJPfsjko gqekfPs BjhA ehsk ik ;edk. u’D efwPB ns/ ohNofBzr n|;o d/ j[ew, jdkfJsK ns/ fBod/P wzBD/ whvhnk bJh Io{oh j[zd/ jB.

whvhnk fJzv;Noh b’e ;Gk u’DK dh eto/i bJh gZpK Gko j’Jh gJh j?. t’N^rfDs, b’e^okfJ, ftuko^ftNKdok ns/ g?Bb^pfj; ikoh j?. gozs{ ;w[Zu/ fdqP ftu’A fIzw/tkokBk ns/ w[ZfdnK d[nkb/ e/Adfos u’D^eto/I wB|h j?. tko tko T[jh Bk w[ZeD tkbh pfj;. n;b w[ZfdnK s’A d{o dh rZb. Gkosh b’eK B{z r[wokj ehsk ik fejk j?.. d[yKs fJj j? fe fJj ;ZG u’D^BshfinK B{z gqGkfts eo/rk.

fdjksh t’NoK d/ nkgD/ w[Zd/, nkgD/ w;b/ j[zd/ jB fiBQK *s/ T[j t’NK gkT[Ad/ jB. gozs{ Pfjoh t’No B{z whvhnk f;ZX/ o{g ftu gqFGkfts eodk j?. e’Jh th n;b w[ZfdnK B{z BjhA S[j fojk. rohph, G[ywoh, nBgVQsk, nfstkd, p/o[Irko, ;[oZfynk, nkoEe wzdh, wfjzrkJh, f;js, f;Zfynk, tksktoB, y/shpkVh, n”osK dh ;fEsh, nktkikJh gqpzX, okytKeoB, ftd/P Bhsh nkfd w[ZfdnK *s/ rzGho pfj; fSVDh ukjhdh j?. gozs{ whvhnk r?o^Io{oh ns/ wjZstg{oB w[ZfdnK B{z ;[oyhnK pDk fojk j?. fJj gfjbh tko BjhA fe Xow B{z u’DK ftu w[Zy w[Zdk pBkT[D dh e’fPP j’ ojh j? ns/ whvhnk okiBhse gkoNhnK Bkb pokpo dk GkJhtkb pD fojk j?.

e[M fBT{I u?Bb ns/ nypkoK ;wMdhnK jB fe T[j d/P ftu, oki ftu i’ woIh eotk ;edhnK jB. nfijh ;’u fiZE/ gq?; dh nkIkdh dh d[otos’A tZb ;gPN ;ze/s j? T[E/ fB:w ekB{zB dh T[bzxDk th j?. e”D u’D bV/, e”D fiZs/ whvhnk nkgDh okJ/ b’eK *s/ E’g fojk j?. whvhnk fJT[A ftuo fojk j? fit/A n?wH ghH dh u’D b’eK B/ BjhA fBT[I u?Bb B/ iK nypko B/ eoBh j?.

to[B rKXh B/ fJe S’N/ fij/ e;p/ ftu e[M ;\s Ppd ej/. T[BQK PpdK B{z ;kv/ whvhnk B/ nB/eK tko d[jokfJnk ns/ g{o/ w[be ftu gj[zukfJnk. i/ to[B d’Ph j? sK eh whvhnk d’Ph BjhA<

whvhnk f;nk;sdkBK dh rZb eodk j?, f;nk;s dh rZb eodk j?, f;nk;h gkoNhnK dh rZb eodk j? go nkw b’eK dh rZb BjhA eodk. tZvh s/ Io{oh b’V nksw^fBohyD dh j?. nksw^Mks dh j?. Xosh *s/ eh tkgo fojk j? nkgD/ gkmeK ns/ doPeK B{z fJj dZ;D dh pikJ/, fJj dZf;nk ik fojk j? fe fejVk T[whdtko ehjd/ xo frnk. fe;kB nzd’bB eo oj/ jB. w[bkIw sBykj efwPB dh fog’oN bkr{ eotkT[D bJh ;VeK *s/ jB. u’Nh d/ nkr{ woB tos *s/ p?m/ jB. fezBhnK e[ nypkoK jB fiBQK B/ T[BQK nkr{nK dhnK s;thoK B{z EK fdZsh j?. e[M nypkoK B{z SZv e/ pkeh \po th nkyoh ;f|nK *s/ e’B/ ftu b[ek e/ bkT[Ad/ jB.

whvhnk ne;o f;nk;s s/ ;dkuko dh rZb eodk j?. whvhnk s/ ;dkuko dh rZb th j’Dh ukjhdh j?. dkrh T[whdtkoK fto[ZX w[fjzw S/VB bJh Gkos dhnK 155 j;shnK ns/ 8 ;wkie ;zrmBk B/ d;s\s ehs/ jB. fiBQK ftu n?uH e/H d{nk, phH ihH d/Pw[Zy, ;?bIk uzdo, nB{ nkrk, Bo/P uzdo, noftzd e/iohtkb, NhH n?;H feqPBkw{osh, gqGks e[wko, g’qH n?wHihHe/H w?BB, fwqBkb gKv/, ihH gkoEk;koEh, no[Dk okJ/ ;qhH PqhXoB, ikoi torhI nkfd Pkwb jB. gzikp dk whvhnk ns/ p[ZXhihth tor nfijh ;’u s’A feT[A go/ go/ j?<

u’D^efwPB dh ;ysh B/ T[whdtkoK dhnK nkg j[dohnK B{z e[M mZbQ gkJh j? go whvhnk dk fJe fjZ;k f;nk;sdkBK dk jZE m’ek pfDnk j’fJnk j?. f;nk;s fdB’ fdB rzXbh j’ ojh j?. whvhnk w{e doPe pfDnk j’fJnk j?. don;b whvhnk d/ nkgD/ eko’pkoh fjZs jB. jo/e u?Bb jo/e nypko fe;/ Bk fe;/ gkoNh gqsh T[bo j?. t’No jo tko X’yk yKdk j? ns/ nrbh tko w[V X’yk ykD bJh fsnko j’ iKdk j?. g/uhdk u’D^f;;Nw B/ nB/eK ;tkbhnk fuzBQ yV/ eo fdZs/ jB. whvhnk d/ fJe fjZ;/ B/ fJ; u’D^f;;Nw fto[ZX bfjo ubkJh j?. d{odoPB ‘iBtkdh’ gq’rokw sfjs b’eK B{z ikfrqs eoB dk T[gokbk eo fojk j?. gozs{ ;fEsh pd s’A pdso j[zdh ik ojh j?.

J/HvhHnkoH ns/ n?BHJhH vpfbT{H d’ r?o^;oekoh ;z;EktK d[nkok ehs/ ;ot/yD s’A ;kjwD/ nkfJnk j? fe fpjko ftu 200 T[whdtkoK ftu’A 51, T[so gqd/P ftu 268 ftu’A 46 ns/ wjKokPNo ftu 242 ftu’A 42 T[whdtko ngokXh fgS’eV tkb/ jB.

u’DK d”okB f;nk;h gkoNhnK ftukb/ T[;ko{ pfj; S/V e/, p[fBnkdh w[zfdnK bJh wzu w[jZJhnk eoe/ whvhnk nkgDh G{fwek B{z ;kofEe pDk ;edk j?. gozs{ jkb dh xVh nfijh pfj; d/ wjZst B{z ;wMD ;wMkT[D ftu whvhnk n;|b fojk j?.

nZi fJe gk;/ ftPtheoB dh rZb j’ ojh j? d{;o/ gk;/ whvhnk, okiBhsh, ;kfjs, ebk, eko’pko nkfd ;G y/soK ftu nKufbesk dk gqGkt t/yD B{z fwb fojk j?. phs/ fJe djke/ d”okB fJ; o[MkB ftu j’o s/Ih nkJh j?. y/soh p’bhnK, y/soh f;nk;s ns/ y/soh whvhnk dk wjZst s/ gqGkt tfXnk j?.

nKufbesk dk fJj gqGkt gkfe;skB ftu th t/fynk ik ;edk j?. gzikph u?Bb nkozG j’ oj/ jB ns/ T[od{, nzro/Ih u?Bb e[M ;w/A bJh gzikph gq’rokw gq;kfos eoB bJh wip{o j’J/ jB. ghH NhH thH B?PBb B/ gzikph gq’rokw dk ;wK ns/ tzB;thBsk tXk fdZsh j?. bfjzd/ gzikp ftu gzikph NhH thH gq’rokw dk fJj w[Ybk gVk j?. fJ; bJh tZy^tZy gfjb{nK s’A, gq’rokwK B{z fBy/V e/ ;wkie ;fGnkukoe gfog/y ftu T[BQK dh ;kofEesk ns/ wjZst dk w[bKeD jkb dh xVh ;zGt BjhA. fJe gzSh Mks jh wkoh ik ;edh j?

ghH NhH thH B?PBb tZy^tZy y/soh GkPktK ftu gq’rokw g/P eodk j?. gzikph, gPs’, f;zXh nkfd ftu. gzikph B{z jo o’I d’ xzN/ fwbd/ jB. fJBQK d’ xzfNnK ftu fJe gzikph BkNe, gzikph rhs ;zrhs, Nke P’n, noph gq’rokw ns/ w[bkeks g/P ehsh iKdh j?. noph gq’rokw ‘fbykoh’ iK ‘noph t/bk’ f;ob/y j’o gq;kfos j[zd/ jB. w/bk fJe nfijk gq’rokw j? fi; sfjs fe;/ ebkeko, rkfJe iK b/ye B{z doPeK dh jkIoh ftu ;tkb g[ZS/ iKd/ jB. ‘fyVd/ c[Zb’ ns/ ‘wfjed/ c[Zb’ nZX/ xzN/ dk pZfunK dk gq’rokw j?. fijVk bkj”o ns/ oktbfgzvh s’A gq;kfos j[zdk j?. fJ; ftu e[fJi ns/ rhs ;zrhs okjhA pZfunK B{z jbek c[bek wB’oziB ns/ ikDekoh w[jZJhnk ehsh iKdh j?. e’fJI gq’rokw p’Mb iK o[Zy/ BjhA j[zd/ pbfe ozrhB wikIh B{z gqw[Zysk fdZsh iKdh j?. ‘fe;kB NkJhwI’ fe;kBK dhnK ;wZf;nktK ns/ w”;w w[skpe b’VhAdh ikDekoh d/D tkbk g’rokw j?. nZi dh rZb, nZi dh w[bkeks, nZi dk ebkeko ns/ nZi dh Pkw ghH NhH thH B?PBb d/ j’o uofus gq’rokw j?.

n?;H NhH n?BH (Pkbhwko N?bhftIB B?Ntoe) w[Yb/ s”o *s/ T[od{ u?Bb j? go e[M gzikph gq’rokw th gq;kfos eodk j?. fJj gfjbk nfijk fBZih NhH thH u?Bb j? fijVk j[D ;oekoh jZEK ftu j? gozs{ fBZih gq’rokw B{z th ;wK fdZsk iKdk j?. gzikph gq’rokwK d/ fjZ;/ nkT[D tkbk tX/o/ ;wK gzikph rhs ;zrhs B{z iKdk j?.

gzikph NhH thH, :{H NhH thH dk fJe T[g^u?Bb j?. fJ;dk gq;koB fdB ftu d’ xzN/ BjhA j[zdk j?. fJ; d”okB gzikph chuo fcbw, Nke P’n ns/ rhs^;zrhs dk w[ekpbk^nkXkos g’rokw j[zdk j?. ‘nkgDk u?Bb’ gkfe;skB ftu 24 xzN/ uZbD tkbk fJe’ fJe fBo’b gzikph u?Bb j? fijVk gzikph p’bh s/ ;fGnkuko B{z ;wofgs j?. ;zihdk ;wkie s/ wkBth w;fbnK B{z S{zjdk j?. doPe fJ;B{z g;zd eod/ jB. y{p ekw:kp j’fJnk j?. e/pb nkgo/NoK d[nkok w[jZJhnk u?BbK ftu u”E/ gzit/A ;EkB *s/ j?. fJe fJe xzN/ pknd gq;kfos j[zdhnK jB. gzikph chuo fcbwK s’A fJbktk bVhtko BkNe b’e T[u/u Bkb t/yd/ jB. fJfsjk;e BkNe doPeK ftu tX/o/ uofus oj/ jB. nZi dh fIzdrh d[nkb/ e/Adfos ftfPnK tkb/ BkN eth fJ; u?Bb dk w[Zy nkeoPe jB. fwoIk ;kfjpK, ihjd/ xo dkD/, nZX fyfVnk c[Zb, Gkph, f;nkDh c?fwbh, fJe w[Zm u”b, d’ fpnk IwhB, d[bQk GZNh, BkNe pV/ g;zd rJ/ ;B. ghH NhH thH B?PBb s’A uZb ij/ vokw/ ‘T[~uk p[oi bkj”o dk’ ns/ ‘Nkjbh EZb/’ doPeK ftu tkjtk wep{b jB.

;zihdk fe;w d/ ‘Nke P’n’ sfjs ‘nkgDk u?Bb’ ;wkie ;wZf;nktK, Gkos^gkfe ;zpzXK ns/ skik f;nk;h ;fEshnK ;zpzXh ftuo^ftNKdok eotkT[Adk j?. g’qrokw ‘nkjwD/ ;kjwD/’ ftu f;nk;h B/sktK, b/yeK nkfd Bkb w[bkeks ehsh ikdh j?. e’Jh w[Zdk, w;bk iK w”ek j’t/ sK fJj gq’rokw f;ZXk gq;kfos ehsk iKdk j?.

‘nkgDk c’ow’ fJ; u?Bb dk fJe wjZstg{oB g’rokw j?. fJ; sfjs gzikph p’bh d/ w;fbnK B{z T[Gkfonk iKdk j?. fJ;d/ ;zukbe BdhB u”Xoh jB. u?Bb dk w[Zy d|so eokuh ftu j?. bkj”o ns/ fJ;bkwkpkd ftu fJjd/ T[g^dcso jB. fJ;dk gq;koB^x/ok e?B/vk, nwohek ns/ :{og sZe tXkT[D dh :’iBk j?. ;Jhnd nbh Pkj fJ;d/ wkbe ns/ w[y ekoiekoh n|;o jB.

T[go’es s’A fJbktk ‘nkgDk u?Bb’ ;t/o s’A Pkw sZe ns/ ;’wtko s’A n?stko sZe owIkB dhnK poesK, owIkB d/ sekI/, e[okB eh efjzdk J/, BkNe, eZtkbh, nZi dh fJ|skoh, s[jkv/ w;b/, r{zikb, rZbpks, nZr dk dfonk, nkgDk c’ow, w?A s/ tbkfJs ik;B, thebh fog’oN, nkgDk o’v P’n, Bkb Bkb, jho oKMk, o’Ik s/ ;kvh f;js, fij/ g’qrokw gq;kfos eodk j?.

j[D/ j[D/ ‘okth’ BK dk fJe u?Bb nkozG j’fJnk j?. dkntk ehsk ik fojk j? fe fJj 24 xzN/ gzikph g’rokw g/P eo/rk gozs{ jkb dh xVh xzfNnK bJh gq;koB j’ fojk j?. E’V/ tes Ppd ehosB gq;kfos j[zdk j?. tZy tZy w[beK s’A gkfe;skB nkT[D tkb/ okjhnK B{z foekov eo fbnk iKdk j?. nfijk gkfe;skB ftu gfjbh tko j’D bZrk j?.

gzikph ftu ypoK gq;kfos j’D bZrhnK jB go fJj n;kBh Bkb ;zGt BjhA j’fJnk. gzikph p’bh B{z wkD s/ ngDZs dh GktBk Bkb t/yD tkfbnK B/ gq’N?;N wkou ehs/. nktkI T[mkJh fe i/ j’oBK p’bhnK ftu \poK gq;kfos j’ ;edhnK jB sK gzikph ftu feT[A BjhA cZb;o{g N?bhftIB s’A gzikph \poK dh P[o{nks j’Jh.

nfj;sk nfj;sk gkfe;skBh gzikph N?bhftIB g’rokw B{z ekw:kph fwbdh gJh j? b’e fi;B{z gotkB eo b?Ad/ B/ nZr’A T[j ewoPhnb th j’ iKdk j?. nfijh dPk gzikph N?bhftIB dh gkfe;skB ftu BIo nk ojh j?. N?bhftIB bJh ;efogN fbyD tkfbnK dk fJe tor g?dk j’ fojk j?. d{i/ gk;/ BthA Peb fJj fBebh j? fe gkfe;skB ftu f;B/wk \sw j’ fojk j?. f;B/wk xo iK EhJ/No pD rJ/ jB iK T[E/ gbkIk y[bQ rJ/ jB. bkj”o ftu 12^15 ;N/I vokw/ o’I ubd/ jB fiBQK dh fNeN 250 s’A 300 o[gJ/ sZe j[zdh j? fJ;s’A bkj”o tk;hnK d/ ;[ji^;[nkd dk nB[wkB ;fji/ jh bkfJnk ik ;edk j?. fgSb/ fJe djke/ d”okB b’eK dh fdbu;gh fcbwK tZb’A jNe/ N?bhftIB ns/ ozrwzu tZb tXh j?.

gkfe;skB d/ tZy^tZy PfjoK ftu fBZih n?|H n?wH o/vhU ub oj/ jB, fijV/ gzikph g’qrokw gq;kfos eod/ jB. fJBQK ftuA ‘101 o/vhU’ ;oeko tZb’A ubkfJnk ik fojk j? ns/ ‘n?|H n?wH 100’ ns/ ‘n?|H n?wH 103’ fBZih o/vhU u?Bb jB. fJj tX/o/ eoe/ fdjksh fJbkfenK ftu ;[D/ iKd/ jB. fJj gzikph ftu \poK th g/P eod/ jB. fJe n?|H n?wH o/vhU u?Bb 50 feb’whNo d/ dkfJo/ ftu ;[fDnk ik ;edk j?.

‘nkgDk u?Bb’ B{z gzikph jbfenK ftu fwbh Ipod;s ;|bsk Bz{ t/yfdnK j’oBK u?BbK B/ th gzikph g’qrokw nkozG eo fdZs/ jB. nkT[D tkb/ tfoQnK ftu, gkfe;skB ftu fiZE/ gzikph u?Bb j’Ad ftu nkT[Dr/ T[E/ T[od{, nzro/Ih u?BbK *s/ gzikph g’qrokw dh frDsh ftu tkX/ dk o[MkB th ;kjwD/ nkt/rk.

g’qHe[bpho f;zx

(whvhnk nkb’ue)